آیا میتوان مهریه را از ارثیه پدری شوهر گرفت؟
مطالبه مهریه از ارثیه پدری شوهر یکی از چالشبرانگیزترین مباحث حقوقی در دادگاههای خانواده است که پاسخ به آن مستلزم تفکیک دقیق بین زمان حیات و پس از فوت پدر شوهر است. به طور کلی، زوجه تنها زمانی میتواند مهریه خود را از اموال پدر شوهر مطالبه کند که این اموال از طریق ارث به شوهر منتقل شده باشند یا پدر شوهر شخصاً پرداخت مهریه را در عقدنامه تضمین کرده باشد؛ در غیر این صورت، تکلیفی بر عهده خانواده زوج برای پرداخت بدهیهای او وجود ندارد.
خلاصه پاسخ این است که مهریه یک دین بر ذمه شوهر است و پدر او مسئولیتی در قبال آن ندارد، مگر اینکه شوهر فوت کند و سهمالارثی از پدرش به او تعلق گیرد، یا پدر شوهر در زمان حیات فوت نموده و شوهر وارث او باشد. در این شرایط، زوجه میتواند با توقیف سهمالارث شوهر، طلب خود را وصول کند. همچنین اگر پدر زوج، پرداخت مهریه را ضمانت کرده باشد، زوجه حق رجوع مستقیم به او را خواهد داشت.
شرایط قانونی توقیف ارثیه پدری برای وصول مهریه
در نظام حقوقی ایران، مهریه به عنوان یک بدهی ممتاز شناخته میشود که بلافاصله پس از عقد بر عهده زوج قرار میگیرد. با این حال، اصل «استقلال مسئولیت مدنی» ایجاب میکند که هر کس مسئول پرداخت بدهیهای خود باشد. بنابراین، تا زمانی که پدر شوهر در قید حیات است، زوجه نمیتواند بابت مهریه، اموال او را توقیف کند. اما به محض فوت پدر شوهر، سهمالارثی که به شوهر تعلق میگیرد، جزو داراییهای او محسوب شده و قابل توقیف است. برای مثال، اگر شوهر صاحب یکسوم از یک ملک موروثی شود، زوجه میتواند با معرفی پلاک ثبتی ملک به دایره اجرای ثبت یا دادگاه، تقاضای توقیف سهمالارث همسرش را معادل مبلغ مهریه مطرح کند. در این مسیر، مشورت با یک وکیل مهریه در تهران میتواند فرآیند شناسایی اموال و جلوگیری از انتقال صوری ارثیه توسط زوج را تسریع ببخشد. تجربه نشان داده است که بسیاری از زوجین پس از فوت پدر، به سرعت سهمالارث خود را به دیگران منتقل میکنند تا از دسترس زوجه خارج شود؛ در اینجاست که اقدام فوری برای تامین خواسته اهمیت حیاتی پیدا میکند.
مسئولیت پدر شوهر در صورت ضمانت مهریه در عقدنامه
یکی از استثنائات مهمی که اجازه میدهد زوجه مستقیماً به داراییهای پدر شوهر رجوع کند، وجود شرط ضمانت در سند ازدواج است. اگر در زمان جاری شدن صیغه عقد، پدر زوج پرداخت مهریه را کتباً ضمانت کرده و ذیل عقدنامه را امضا نموده باشد، مسئولیت او از حالت اخلاقی به حالت قانونی و تضامنی یا عرضی تبدیل میشود. در این حالت، حتی اگر شوهر اموالی نداشته باشد، زوجه میتواند علیه پدر شوهر اقدام قانونی نموده و اموال او (شامل ملک، حساب بانکی یا خودرو) را توقیف کند. این موضوع در رویه قضایی وکیل پایه یک دادگستری صادق خواجوی به وفور دیده شده است که درج یک عبارت ساده تحت عنوان «پرداخت مهریه توسط پدر زوج تضمین شد»، مسیر وصول حق زوجه را از بنبستهای مالی شوهر خارج میکند. بدون وجود چنین تضمینی، حتی اگر پدر شوهر فردی بسیار متمول باشد، قانون هیچ اجباری برای او جهت پرداخت مهریه پسرش در نظر نمیگیرد، زیرا مهریه تکلیف شخصی زوج است.
نحوه استعلام و توقیف سهمالارث شوهر در اداره ثبت
برای گرفتن مهریه از ارثیه، زوجه باید ابتدا از طریق دفترخانه مجری عقد، اجراییه صادر کند و سپس به اداره ثبت مراجعه نماید. در اداره ثبت، امکان استعلام سه گانه (بانک، پلاک ثبتی و راهور) وجود دارد. اگر پدر شوهر فوت شده باشد، زوجه باید گواهی فوت او را ارائه داده و تقاضای استعلام پلاکهای ثبتی متوفی را داشته باشد تا سهمالارث شوهر مشخص گردد. نکته کلیدی اینجاست که تا زمان صدور گواهی انحصار وراثت، ممکن است دسترسی به لیست دقیق اموال دشوار باشد. با این حال، زوجه میتواند با معرفی شماره پلاک ثبتی ملک موروثی، درخواست توقیف سهمالارث مشاعی شوهر را ثبت کند. این اقدام مانع از آن میشود که شوهر بتواند سهم خود را به برادران یا خواهرانش بفروشد یا صلح کند. در مواردی که اموال موروثی وجه نقد در حساب بانکی متوفی باشد، توقیف آن به مراتب سریعتر انجام میشود، مشروط بر اینکه مبلغ هنوز بین وراث تقسیم نشده باشد.
تفاوت مطالبه مهریه در صورت فوت شوهر و فوت پدر شوهر
باید بین دو حالت تمایز قائل شد: اول زمانی که شوهر فوت میکند و دوم زمانی که پدر شوهر فوت میکند. اگر شوهر فوت کند، زوجه مهریه خود را از «ماترک» خود شوهر برمیدارد. اگر شوهر مالی نداشته باشد اما پدرش قبلاً فوت کرده باشد، سهمالارثی که به شوهرِ متوفی میرسیده، ابتدا صرف پرداخت مهریه زوجه (به عنوان دین ممتاز) میشود و مابقی بین سایر وراث تقسیم میگردد. اما اگر شوهر زنده باشد و پدرش فوت کند، زوجه فقط به عنوان طلبکارِ شوهر میتواند وارد عمل شده و سهمالارث او را توقیف کند. در سایت وکیل تهران تاکید شده است که حقوق زوجه در این زمینه بسیار مستحکم است، اما ظرافتهای زمانی دارد. اگر زوجه دیر اقدام کند و تقسیم ارث به صورت رسمی یا عادی انجام شود، اثبات مالکیت شوهر بر اموال خاص و توقیف آنها پیچیدهتر خواهد شد. بنابراین، بلافاصله پس از اطلاع از فوت پدر شوهر، زوجه باید اقدامات تامین خواسته را آغاز کند تا از تضییع حق خود جلوگیری نماید.
موانع قانونی و راههای فرار از پرداخت مهریه از طریق ارث
بسیاری از آقایان برای فرار از پرداخت مهریه، پس از فوت پدر خود، از دریافت ارث خودداری میکنند یا به صورت صوری سهم خود را به اعضای خانواده میبخشند. طبق قانون، ابراء یا بخشش سهمالارث اگر به قصد فرار از دین باشد، توسط زوجه قابل ابطال است. زوجه میتواند با اثبات اینکه زوج با قصد محروم کردن او از مهریه، سهمالارث خود را واگذار کرده، حکم ابطال آن معامله را از دادگاه بگیرد. همچنین، اگر وراث دیگر مدعی شوند که متوفی (پدر شوهر) قبل از فوت، اموال را به آنها منتقل کرده است، زوجه باید صحت این ادعا را از طریق مراجع قضایی بررسی کند. در برخی موارد، پدر شوهر در وصیتنامه خود قید میکند که فلان ملک به فرزندش نرسد؛ در اینجا باید توجه داشت که وصیت تنها تا یکسوم اموال نافذ است و مابقی طبق قانون ارث تقسیم میشود و حق زوجه برای توقیف سهمالارث قانونی زوج همچنان محفوظ باقی میماند.
سوالات متداول
آیا میتوان مهریه را از حقوق بازنشستگی پدر شوهر متوفی گرفت؟
خیر، مهریه تنها از اموال و داراییهای باقیمانده از متوفی (ماترک) قابل وصول است. حقوق بازنشستگی طبق مقررات تامین اجتماعی یا صندوق کشوری، به وراث واجد شرایط (مانند همسر و فرزندان تحت تکفل متوفی) تعلق میگیرد و جزو ارثیه به معنای عام که بتوان بابت بدهی پسر توقیف کرد، محسوب نمیشود.
اگر پدر شوهر در قید حیات باشد، میتوان او را مجبور به پرداخت مهریه کرد؟
خیر، از نظر قانونی هیچ اجباری برای پدر شوهر جهت پرداخت مهریه پسرش وجود ندارد، مگر اینکه وی در سند ازدواج یا قرارداد جداگانهای پرداخت مهریه را ضمانت کرده باشد. در غیر این صورت، طلبکار (زوجه) فقط میتواند به خود مدیون (شوهر) رجوع کند.
پیشنهاد مطالعه: آیا میتوان از ضامن عقدنامه طلب مهریه کرد؟
آیا توقیف خانه موروثی پدر شوهر بابت مهریه امکانپذیر است؟
بله، اگر پدر شوهر فوت کرده باشد و خانه به عنوان ارث به شوهر رسیده باشد، زوجه میتواند به میزان سهمالارث شوهر، آن ملک را توقیف کند. حتی اگر ملک مشاع باشد، سهم زوج قابل بازداشت و مزایده است، مگر اینکه آن ملک جزو مستثنیات دین شوهر محسوب شود.
در صورت فوت شوهر، آیا میتوان مهریه را از پدر شوهر گرفت؟
خیر، فوت شوهر باعث انتقال بدهی او به پدرش نمیشود. در این حالت زوجه تنها میتواند مهریه را از اموال به جا مانده از خودِ شوهر وصول کند. اگر شوهر مالی نداشته باشد، پدر شوهر تکلیفی به پرداخت ندارد، مگر اینکه شخصاً ضمانت کرده باشد.
چگونه میتوان از انتقال ارثیه توسط شوهر جلوگیری کرد؟
زوجه باید بلافاصله پس از فوت پدر شوهر، از طریق دادگاه خانواده درخواست «تامین خواسته» فوری بدهد. با صدور این قرار، اموال متوفی تا زمان تعیین سهمالارث و کسر مهریه در توقیف سیستمی قرار میگیرد و امکان انتقال رسمی یا قانونی از سوی شوهر سلب میشود.
اگر مرد اقساط مهریه را ندهد، حکم جلب صادر میشود؟