اعتبار مهریههای سنگین و غیرمتعارف در دادگاه
اعتبار مهریههای سنگین و غیرمتعارف در دادگاههای خانواده ایران، همواره چالشبرانگیز بوده و نیت جستجوی کاربران معمولاً پیرامون این است که آیا دادگاه میتواند از اجرای مهریههای نجومی جلوگیری کند یا خیر. بر اساس قوانین جاری و رویه قضایی، مهریه به هر میزان که باشد، در زمان عقد صحیح است، اما قدرت اجرایی آن در مرحله وصول، تابع محدودیتهای قانونی نظیر سقف ۱۱۰ سکه برای جلب و اثبات اعسار زوج میباشد.
بهطور خلاصه، مهریههای غیرمتعارف از نظر شرعی و قانونی صحیح هستند، اما دادگاه تنها برای ۱۱۰ سکه تمام بهار آزادی (یا معادل آن) ضمانت اجرای حبس قائل است. برای مبالغ مازاد، زوجه باید اموالی از زوج معرفی کند؛ در غیر این صورت، با اثبات اعسار توسط مرد، پرداخت مابقی بهصورت اقساط طولانیمدت تعیین میشود که عملاً وصول تمام آن را سالها به تعویق میاندازد.
مفهوم مهریه غیرمتعارف و جایگاه آن در قانون مدنی
در نظام حقوقی ایران، ماده ۱۰۸۰ قانون مدنی صراحت دارد که تعیین مقدار مهر منوط به تراضی طرفین است. با این حال، اصطلاح «غیرمتعارف» زمانی مطرح میشود که میزان مهریه با وضعیت مالی زوج و عرف جامعه تناسبی نداشته باشد. برای مثال، تعیین ۱۰۰۰ سکه برای فردی با درآمد کارگری، مصداق بارز مهریه غیرمتعارف است. تجربه نشان داده که قضات در مواجهه با این پروندهها، ابتدا به بررسی توان مالی مرد میپردازند. هرچند اصل بر صحت قرارداد است، اما «قانون حمایت خانواده» مصوب ۱۳۹۱، تحولی بزرگ ایجاد کرد. طبق این قانون، مجازات حبس (ماده ۳ قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی) تنها تا سقف ۱۱۰ سکه قابل اعمال است. این به معنای بیاعتباری مازاد نیست، بلکه به معنای تغییر بار اثبات است؛ در مازاد بر ۱۱۰ سکه، زوجه باید دارایی مرد را به دادگاه معرفی کند و اصل بر اعسار (تنگدستی) مرد است، مگر اینکه خلاف آن ثابت شود. وکیل مهریه در تهران همواره تاکید میکند که تفاوت بین «حق مطالبه» و «امکان وصول» در مهریههای سنگین، کلیدیترین نکته حقوقی است که زوجین پیش از عقد باید به آن آگاه باشند.
روند رسیدگی به اعسار و تقسیط مهریههای سنگین
وقتی پرونده مهریه سنگین به مرحله صدور اجراییه میرسد، زوج معمولاً بلافاصله دادخواست اعسار از پرداخت یکجای مهریه را تقدیم میکند. در این مرحله، دادگاه لیست اموال، حسابهای بانکی و نقل و انتقالات یک سال اخیر مرد را بررسی میکند. اگر مرد فاقد مال منقول یا غیرمنقول باشد، دادگاه با توجه به درآمد ماهیانه وی، مبلغی را به عنوان «پیشپرداخت» و مابقی را به صورت «اقساط ماهیانه» تعیین میکند. در مهریههای غیرمتعارف، این اقساط گاهی به گونهای تعیین میشوند که پرداخت کامل آنها بیش از ۵۰ یا ۱۰۰ سال زمان میبرد. برای مثال، در پروندهای که مهریه آن ۱۲۱۴ سکه بود، دادگاه با توجه به حقوق کارمندی زوج، پیشپرداخت را ۲ سکه و اقساط را هر ۶ ماه یک سکه تعیین کرد. اینجاست که نقش وکیل پایه یک دادگستری صادق خواجوی در ارائه لوایح مستدل برای تعدیل اقساط یا اثبات صوری بودن معاملات فرار از دین توسط زوج، بسیار حیاتی جلوه میکند. دادگاهها در سال ۲۰۲۵، با دقت بیشتری تراکنشهای رمزارز و حسابهای غیررسمی را برای شناسایی اموال مخفی بررسی میکنند.
شرط استطاعت در مقابل شرط عندالمطالبه
یکی از راههای مدیریت مهریههای سنگین در زمان عقد، درج شرط «عندالاستطاعه» به جای «عندالمطالبه» است. در مهریه عندالمطالبه، به محض عقد، زن مالک مهر است و میتواند آن را مطالبه کند، اما در عندالاستطاعه، بار اثبات توانایی مالی مرد بر عهده زن است. در مهریههای سنگین، حتی اگر عبارت عندالمطالبه ذکر شده باشد، رویه فعلی دادگاهها متمایل به تلقی استطاعت برای مبالغ فراتر از عرف است. بخشنامههای جدید قوه قضاییه نیز قضات را مکلف کردهاند که از بازداشت افرادی که به دلیل نوسانات اقتصادی و افزایش قیمت سکه توان پرداخت مهریه را ندارند، تا حد امکان خودداری کنند. این موضوع باعث شده که اعتبار اجرایی مهریههای سنگین در بخش مازاد، عملاً به شانس زوجه در پیدا کردن اموال پنهان زوج گره بخورد. در وبسایت وکیل تهران، تحلیلهای متعددی در مورد چگونگی توقیف اموال در کمترین زمان ممکن (تأمین خواسته) منتشر شده است تا زوجه بتواند پیش از انتقال اموال توسط زوج، حق خود را تثبیت کند.
تأثیر نوسانات بازار بر اعتبار و اجرای مهریه
قیمت سکه و نرخ تورم، مستقیماً بر روند پروندههای مهریه غیرمتعارف اثر میگذارند. زمانی که قیمت سکه جهش ناگهانی پیدا میکند، سیل دادخواستهای «تعدیل اقساط مهریه» از سوی زوج به سمت دادگاهها سرازیر میشود. دادگاه با در نظر گرفتن شاخص تورم اعلامی بانک مرکزی و ثابت ماندن درآمد حقوقبگیران، معمولاً با افزایش فواصل زمانی پرداخت سکهها موافقت میکند. این مسئله نشان میدهد که حتی مهریههای سنگین قانونی نیز در برابر تلاطمات اقتصادی آسیبپذیر هستند و قدرت بازدارندگی خود را از دست میدهند. از سوی دیگر، برخی از مهریههای غیرمتعارف که جنبه مالی ندارند (مانند جمعآوری هزاران شاخه گل یا اعضای بدن)، از نظر قانونی باطل یا دارای ابهام هستند و معمولاً در این موارد، «مهرالمثل» جایگزین میشود. برای اعتباربخشی به مهریه در دادگاه، مال مورد مهر باید دارای مالیت (ارزش اقتصادی)، قابل تملک و معلوم و مشخص باشد.
سوالات متداول
آیا مهریه بالای ۱۱۰ سکه باطل است؟
خیر، مهریه به هر میزانی که با توافق طرفین در سند ازدواج ثبت شود، قانونی و معتبر است. تفاوت در این است که برای مازاد بر ۱۱۰ سکه، امکان بازداشت زوج وجود ندارد و وصول آن منوط به معرفی و توقیف اموال وی از سوی زوجه است.
اگر مرد اموالی برای مهریه سنگین نداشته باشد تکلیف چیست؟
در صورتی که زوج فاقد اموال باشد و اعسار وی در دادگاه ثابت شود، مهریه تقسیط میشود. در این حالت، زوج باید مبلغی را به عنوان پیشپرداخت و مبالغی را به صورت ماهیانه یا چندماه یکبار بپردازد و تا زمان اتمام اقساط، مدیون باقی میماند.
آیا میتوان مهریه سنگین را به دلیل غیرمتعارف بودن ابطال کرد؟
ابطال مهریه به صرف سنگین بودن امکانپذیر نیست، زیرا عقد بر اساس رضایت طرفین منعقد شده است. تنها در صورتی که ثابت شود مهریه صوری بوده یا جهت فرار از مسئولیت دیگری تعیین شده، یا فاقد شرایط اساسی صحت معاملات باشد، میتوان به اعتبار آن اعتراض کرد.
تأثیر حق حبس در مهریههای سنگین چیست؟
زوجه میتواند تا زمانی که کل مهریه (حتی سنگین) به او تسلیم نشده، از ایفای وظایف زناشویی خودداری کند، مشروط بر اینکه تمکین نکرده باشد. البته در مهریههای تقسیط شده، با پرداخت اولین قسط (پیشپرداخت)، طبق نظر برخی مراجع قضایی، حق حبس زوجه ساقط میشود.
پیشنهاد مطالعه: اشتباهات رایج زنان در زمان مطالبه مهریه
آیا در سال ۲۰۲۵ قوانین جدیدی برای سقف مهریه وضع شده است؟
قوانین همچنان بر پایه سقف ۱۱۰ سکه برای جلب استوار هستند، اما لایحههای جدیدی در مجلس برای محدودتر کردن مجازات حبس و تعیین مالیات برای مهریههای غیرمتعارف در حال بررسی است که هدف آن کاهش جمعیت کیفری زندانها و منطقی کردن مهریههاست.
اگر مرد اقساط مهریه را ندهد، حکم جلب صادر میشود؟